φύλο [φῦλο] φύ-λο ουσ. (ουδ.) 1. ΒΙΟΛ. καθεμιά από τις δύο κατηγορίες, αρσενικό-θηλυκό, των ζωντανών οργανισμών και το σύνολο των χαρακτηριστικών που τις διακρίνουν με βάση τον αναπαραγωγικό τους ρόλο: το ανδρικό/γυναικείο ~. Βλ. χρωμόσωμα.|| Βιολογικό ~. Ο κοινωνικός ρόλος του ~ου. Στερεότυπα και προκαταλήψεις για τα δύο ~α. Η ισότητα/μάχη των δύο ~ων. Βλ. έμφυλος.|| Διαταραχή ταυτότητας ~ου (: του εσωτερικού και προσωπικού τρόπου με τον οποίο το άτομο βιώνει το φύλο του, ανεξάρτητα από τα βιολογικά του χαρακτηριστικά).Βλ. δυαδικός.2. ΑΝΘΡΩΠ. ομάδα ανθρώπων με κοινά εθνολογικά ή ανθρωπολογικά γνωρίσματα: αρχαία ελληνικά/ινδοευρωπαϊκά/νοµαδικά ~α. Πβ. φυλή.3. ΒΙΟΛ. ταξινομική κατηγορία οργανισμών με κοινά χαρακτηριστικά, ανάμεσα στην υπερκλάση και το υποφύλο. ● ΣΥΜΠΛ.: κοινωνικό φύλο: ΚΟΙΝΩΝΙΟΛ. καθένα από τα δύο φύλα σύμφωνα με τα συμπεριφορικά, ψυχολογικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά που του αποδίδονται: διακρίσεις με βάση το ~ ~. Ιατρική του ~ού ~ου. Βλ. αρρενωπ-, θηλυκ-ότητα, φεμινισμός. [< αγγλ. gender, 1963] , το άλλο/αντίθετο φύλο: οι άντρες ή οι γυναίκες, αντίστοιχα: Η σχέση με το ~ ~., το ασθενές/ωραίο/δεύτερο/αδύναμο/αδύνατο φύλο: οι γυναίκες. [< γαλλ. le sexe faible, le beau/deuxième sexe] , το ισχυρό φύλο: οι άντρες. [< γαλλ. le sexe fort] , το τρίτο φύλο: οι ομοφυλόφιλοι. [< γαλλ. le troisième sexe] , αλλαγή φύλου βλ. αλλαγή [< αρχ. φῦλον ‘φυλή, λαός, γένος’, γαλλ. sexe]
φυλογένεια φυ-λο-γέ-νει-α ουσ. (θηλ.) ΒΙΟΛ. 1. φυλογονία. 2. δημιουργία των δύο φύλων: μοριακή ~.
φυλογένεση φυ-λο-γέ-νε-ση ουσ. (θηλ.): ΒΙΟΛ. η εξέλιξη ταξινομικής ομάδας ή ζωντανών οργανισμών και η κατάταξή τους σε γενεαλογικά δέντρα: ~ ανώτερων φυτών.|| Κλαδικό διάγραμμα ~ης. Πβ. φυλογονία. Βλ. -γένεση, οντογένεση. [< γαλλ. phylogenèse , αγγλ. phylogenesis]
φυλογενετικός , ή, ό φυ-λο-γε-νε-τι-κός επίθ.: ΒΙΟΛ. που σχετίζεται με τη φυλογένεση: ~ή: ταξινόμηση. ~ό: δέντρο χρωμοσωμάτων (: διάγραμμα που απεικονίζει την εξελικτική ιστορία οργανισμού). ~ές: σχέσεις. ● επίρρ.: φυλογενετικά [< πβ. γαλλ. phylogénétique, αγγλ. phylogenetic]
φυλογονία φυ-λο-γο-νί-α ουσ. (θηλ.): ΒΙΟΛ. η εξέλιξη ενός είδους, οι εξελικτικές σχέσεις μεταξύ οργανισμών. Πβ. φυλογένεση. Βλ. οντογένεση, -γονία. ΣΥΝ. φυλογένεια (1) [< γαλλ. phylogénie, αγγλ. phylogeny]
φυλοειδικός , ή, ό φυ-λο-ει-δι-κός επίθ.: ● κυρ. στο ΣΥΜΠΛ.: φυλοειδική ιατρική: εξατομικευμένη ιατρική η οποία προέκυψε από την απαίτηση του φεμινιστικού κινήματος να δοθεί ιδιαίτερη σημασία στη γυναίκα ως ασθενή. [< αγγλ. gender medicine]
φυλοκαθορισμός φυ-λο-κα-θο-ρι-σμός ουσ. (αρσ.): ΒΙΟΛ. διαδικασία καθορισμού του φύλου ενός οργανισμού: χρωμοσωμικός ~. ~ αμφίβιων/εντόμων. [< αγγλ. sex determination]
φυλοσύνδετος , η, ο φυ-λο-σύν-δε-τος επίθ.: ΒΙΟΛ. (για κληρονομήσιμο χαρακτηριστικό) που σχετίζεται ή μεταφέρεται κυρ. με το χρωμόσωμα Χ: ~η: ασθένεια/διαταραχή/μεταβίβαση (βλ. αιμορροφιλία). ~α: γονίδια. ~η υπολειπόμενη κληρονομικότητα. [< αγγλ. sex-linked, 1912]
αλλαγή
αλλαγή[ἀλλαγή] αλ-λα-γή ουσ. (θηλ.) 1. κατάσταση κατά την οποία τροποποιείται κάτι, παίρνει διαφορετική μορφή: αισθητή/γλωσσική/ριζική/τεχνολογική ~. ~ δεδομένων/εποχής/ηγεσίας/καιρού/(διεύθυνσης) κατοικίας/παραστάσεων/(σχολικού) περιβάλλοντος/πορείας/στοιχείων/συμπεριφοράς/σχεδίων/ταχύτητας/του χρόνου (στις 12 τα μεσάνυχτα κάθε 1η Ιανουαρίου)/χρώματος/ώρας. Παρατηρείται ~ στην εμφάνιση/λειτουργία/στον τρόπο σκέψης. Έχω ανάγκη από μια ~ (στη ζωή μου). Πνέει άνεμος ~ής. Απότομες/γενετικές/έντονες/κοσμογονικές/ορμονικές ~ές. ~ές προς το καλύτερο/χειρότερο. Παρατηρώ ~ές πάνω σου. Επιφέρω/κάνω ~ές. Μου αρέσουν οι ~ές. ~ή που εμφανίζεται/επέρχεται/προκαλείται. Δεν υπάρχουν περιθώρια ~ών. Πβ. μετα-βολή, -μόρφωση, -σχηματισμός, -τροπή.|| (ΠΛΗΡΟΦ.) ~ γραμματοσειράς/γραμμής/παραγράφου. Αποθήκευση ~ών.|| (ΗΛΕΚΤΡ.) ~ές φάσης. Βλ. εξ~, παρ~.2. αντικατάσταση: ~ βάρδιας/λάμπας/μπαταρίας/νερού/προσωπικού/χώματος (σε γλάστρα). ~ στα λάδια/λάστιχα (οχήματος). Σύστημα ~ής ταχυτήτων (στο αυτοκίνητο). Βλ. άλλαγμα.|| ~ ρούχων/συσκευής (: επιστροφή προϊόντος στο κατάστημα από το οποίο αγοράστηκε με σκοπό την αντικατάστασή του από άλλο ή την επιστροφή των χρημάτων). Έχω δικαίωμα/δυνατότητα ~ής.|| (ΑΘΛ.) ~ές παικτών. Ο προπονητής τον έκανε ~ στο ημίχρονο (: τον αντικατέστησε).|| (ΙΑΤΡ.) Κάνω ~ (: καθαρισμό, για πληγή, τραύμα).3. ανταλλαγή: ~ συναλλάγματος (σε τράπεζα, ανταλλακτήριο). Πβ. συν~. ● αλλαγές (οι): ανακατατάξεις, μεταρρυθμίσεις: βελτιωτικές/διαρθρωτικές/διοικητικές/δομικές/εκπαιδευτικές/κοινωνικές/οργανωτικές/πολιτικές/ραγδαίες/σαρωτικές/τεκτονικές ~. ~ της νομοθεσίας. ~ στο δίκτυο/στην επιχείρηση/σε οργανισμούς. Τάσσομαι κατά/υπέρ των ~ών. ● ΣΥΜΠΛ.: αλλαγή φρουράς1. (μτφ.) αντικατάσταση προσώπου που κατέχει μια (υψηλόβαθμη) θέση από άλλο: ~ ~ στην ηγεσία (του κόμματος)/στην Προεδρία/στο Υπουργείο. Πβ. αλλαγή σκυτάλης.2. ΣΤΡΑΤ. η εναλλαγή σε τακτά χρονικά διαστήματα ένοπλων στρατιωτών, στους οποίους έχει ανατεθεί η φρούρηση ορισμένων χώρων ή και προσώπων: (επίσημη) ~ ~ (μπροστά) στο Προεδρικό Μέγαρο/στον Άγνωστο Στρατιώτη., αλλαγή φύλου: μεταβολή (με εγχείρηση ή ορμονοθεραπεία) των φυσικών χαρακτηριστικών που προσδιορίζουν το φύλο ενός ατόμου με σκοπό τη μορφολογική τους ταύτιση με αυτά του αντίθετου φύλου. Βλ. τρανσέξουαλ. [< αγγλ. sex change, 1946] , αλλαγή παραδείγματος βλ. παράδειγμα, αλλαγή πλεύσης/πορείας βλ. πλεύση, αλλαγή σκυτάλης βλ. σκυτάλη, αλλαγή τοπίου βλ. τοπίο, δεκανέας αλλαγής βλ. δεκανέας, κλιματική αλλαγή βλ. κλιματικός ● ΦΡ.: (έτσι,) για αλλαγή (προφ.): για να αλλάξω εικόνες, παραστάσεις, για να βιώσω κάτι διαφορετικό: Φέτος, ~ ~, θα πάμε αλλού διακοπές., μπήκε αλλαγή (προφ., για παίκτη): αντικατέστησε συναθλητή του κατά τη διάρκεια αγώνα: ~ ~ στη θέση του ... [< αρχ. ἀλλαγή, γαλλ. changement, αγγλ. change]
-γένεση
-γένεση: β' συνθετικό ουσιαστικών που δηλώνει τη γέννηση, τη δημιουργία: αβιο~/αγγειο~/ανθρωπο~/βιο~/εμβρυο~/ιζηματο~/καρκινο~/κοσμο~/κυτταρο~/λιπο~/οργανο~/οστεο~/παθο~/παρα~/παρθενο~/σεισμο~. Πβ. -γονία.
δυαδικός
δυαδικός, ή, ό δυ-α-δι-κός επίθ. 1. ΜΑΘ.-ΠΛΗΡΟΦ. που έχει ως βάση τον αριθμό δύο: ~ός: κώδικας. ~ή: μορφή/τιμή. ~ό: ψηφίο (πβ. μπιτ2).2. που αποτελείται από δύο στοιχεία, συχνά αντίθετα και αλληλοσυμπληρούμενα: (ΠΟΛΙΤ.) ~ή: αρχή/εξουσία.|| (ΘΕΟΛ.) Η ~ή υπόσταση του Χριστού (βλ. θεάνθρωπος).|| (ΦΥΣ.) ~ή φύση του φωτός (: κυματική και σωματιδιακή). ΣΥΝ. δυϊκός || Μη ~ή ταυτότητα φύλου (που δεν εντάσσεται στην κατηγορία ανδρας-γυναίκα). ● ΣΥΜΠΛ.: δυαδικό σύστημα (αρίθμησης): ΠΛΗΡΟΦ. αριθμητικό σύστημα βασισμένο στα ψηφία 0 και 1. [< μτγν. δυαδικός, γαλλ. binaire, αγγλ. binary]
έμφυλος
έμφυλος, η, ο [ἔμφυλος] έμ-φυ-λος επίθ. (λόγ.): που αφορά τα δύο φύλα (συνήθ. για θέματα ισότητας): ~η: βία/διάκριση/διάσταση (στην εκπαίδευση)/ισότητα/κοινωνικοποίηση/ταυτότητα (: κοινωνικό φύλο). ~οι: ρόλοι. ~ες: ανισότητες/σχέσεις. ~α: στερεότυπα/χαρακτηριστικά (: αρσενικά, θηλυκά). Βλ. σεξιστικός. ΑΝΤ. άφυλος [< πβ. αρχ. ἔμφυλος 'που ανήκει στην ίδια φυλή', αγγλ. gendered, 1945, γαλλ. genré, περ. 1983, διαδόθηκε στις αρχές του 21ου αι.]
οντογένεση
οντογένεση[ὀντογένεση] ο-ντο-γέ-νε-ση ουσ. (θηλ.) & (σπάν.) οντογονία: ΒΙΟΛ. στάδια εξέλιξης, διεργασίες και μεταβολές που υφίσταται κάθε έμβιος οργανισμός μέχρι την πλήρη ανάπτυξή του: ~ του ανθρώπου/των εντόμων/των ζώων. (ειδικότ.) ~ του νευρικού συστήματος/της σπονδυλικής στήλης. Βλ. -γένεση, φυλογένεση. [< γαλλ. ontogenèse, αγγλ. ontogenesis]
χρωμόσωμα
χρωμόσωμαχρω-μό-σω-μα ουσ. (ουδ.) & (σπάν.) χρωματόσωμα: ΒΙΟΛ. καθεμία από τις γραμμικές ή κυκλικές δομές που βρίσκονται σε ζεύγη στον πυρήνα των κυττάρων και μεταφέρουν τις γενετικές πληροφορίες: το αρσενικό/θηλυκό ~ (: Υ και Χ). Τα ανθρώπινα ~ατα. Δακτυλιοειδή/φυλετικά ~ατα. Βλ. αυτόσωμα, γονίδιο, ξενιστής, χρωματίνη. ● ΣΥΜΠΛ.: αριθμός των χρωμοσωμάτων βλ. αριθμός, αυτοσωμικό χρωμόσωμα βλ. αυτοσωμικός & αυτοσωματικός [< γαλλ.-αγγλ. chromosome, γερμ. Chromosom]
ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΘΗΝΩΝ
Πανεπιστημίου 28, 106 79, Αθήνα 210 3664700 Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.
